Absintalsem - De groene fee en de bitterheid van het leven
Artemisia absinthium

Absintalsem - De groene fee en de bitterheid van het leven

De Groene Fee

De wolken die al de hele dag dreigend boven Parijs hangen, laten eindelijk hun ijskoude lading los. De wind jaagt door de straten en blaast de regen met venijnige vlagen tegen de gevels. Marie trekt haar mantel dichter om zich heen en versnelt haar pas. Dan zwaait verderop een deur open en stroomt er een warme, gouden gloed over de natte straatstenen. Even klinkt het geroezemoes van tientallen stemmen, het rinkelen van glazen en een uitbundige lach, voordat de deur weer dichtvalt. Marie aarzelt geen moment.

Binnen hangt een dikke waas van tabaksrook boven de hoofden van de bezoekers. De ruimte ruikt naar natte wol, koffie, parfum en sterke drank. Aan een tafel bij het raam zit een gezelschap heren in keurige pakken, verwikkeld in een discussie die inmiddels zo hoog is opgelopen dat niemand nog de moeite neemt de ander te laten uitspreken.

Even verderop leunt een schilder met verf op zijn manchetten achterover op zijn stoel, terwijl hij met een breed gebaar iets uitlegt aan een jonge vrouw die haar sigaret tussen twee gestrekte vingers houdt. Een dichter draagt luidkeels een paar regels voor, maar wordt halverwege overstemd door het gelach aan de naastgelegen tafel. Kunstenaars, schrijvers, arbeiders en vrijdenkers hebben zich verzameld in deze warme, rokerige ruimte, waar de wereld buiten de deur even weinig te vertellen heeft.

Marie vindt een plekje aan een klein tafeltje tegen de muur. Ze legt haar natte handschoenen naast zich neer en kijkt toe hoe een ober tussen de bezoekers door manoeuvreert met een dienblad vol glazen. Vrijwel overal staat dezelfde drank op tafel, in hoge glazen met een groenachtige vloeistof op de bodem.

‘Absinthe, mademoiselle?’

Marie knikt en even later verschijnt er ook voor haar zo’n glas.

De ober legt een sierlijk geperforeerd lepeltje over de rand, plaatst er een suikerklontje op en laat langzaam koud water over de suiker lopen. Druppel voor druppel valt het water in de groene drank, die voor haar ogen begint te veranderen. Eerst verschijnen er bleke slierten, vervolgens verspreidt zich een zachtgroene, melkachtige nevel door het glas. Uiteindelijk is de heldere vloeistof verdwenen achter een bijna lichtgevend waas.

Marie neemt een slok. De geur van anijs vult haar neus, gevolgd door een kruidige bitterheid die zich ondanks de suiker niet helemaal laat verdrijven. De warmte van de sterke drank verspreidt zich door haar lichaam. Buiten giert de wind nog altijd door de straten, maar hierbinnen lijkt niemand zich iets aan te trekken van de kou, de regels of de keurige verwachtingen van de wereld daarbuiten.

Het is l’heure verte, het groene uur. En de groene fee heeft Parijs in haar greep.

De tekst gaat verder onder de afbeelding


Absinthe

Absinthisme

Aan het einde van de negentiende eeuw had absint een bijna mythische reputatie gekregen. De drank zou de verbeelding bevrijden, de creativiteit aanwakkeren en haar drinkers toegang geven tot een wereld die voor nuchtere mensen verborgen bleef. Kunstenaars als Vincent van Gogh en Henri de Toulouse-Lautrec raakten met absint verbonden en de groene fee groeide uit tot een symbool van een tijdperk waarin oude zekerheden begonnen te wankelen.

Maar niet iedereen was gecharmeerd van haar kunsten. Artsen waarschuwden voor een bijzonder gevaarlijke vorm van krankzinnigheid die volgens hen door absint werd veroorzaakt. De drank zou epileptische aanvallen, hallucinaties en gewelddadig gedrag kunnen uitlokken. Er ontstond zelfs een afzonderlijke medische benaming voor deze vermeende aandoening: absinthisme.

In augustus 1905 leek die angst op gruwelijke wijze werkelijkheid te worden. In het Zwitserse dorp Commugny vermoordde Jean Lanfray zijn zwangere vrouw en hun twee jonge dochters. De misdaad veroorzaakte enorme opschudding en kreeg al snel een naam die de geschiedenis zou ingaan: de absintmoord.

Lanfray had die dag namelijk twee glazen absint gedronken. Dat hij daarnaast grote hoeveelheden wijn, cognac en andere sterke drank had genuttigd, verdween in de publieke verontwaardiging grotendeels naar de achtergrond. Voor velen stond de schuldige vast. De groene fee had opnieuw toegeslagen.

De moord werd een belangrijk wapen in de strijd tegen absint. Er werden tienduizenden handtekeningen verzameld en in 1908 stemde de Zwitserse bevolking voor een landelijk verbod. Frankrijk volgde in 1915. De groene fee werd uit de samenleving verbannen.

Symbool voor menselijk lijden

En daarmee kreeg een eeuwenoud geneeskruid een opmerkelijke reputatie. Want achter die beruchte drank ging een zilvergrijze plant schuil die al duizenden jaren in de Europese kruidentuin thuishoorde. Een plant die men niet gebruikte om de geest te vernietigen, maar juist om lichaam en geest te versterken. Een kruid dat zo bitter was dat zijn naam zelfs een symbool werd voor het menselijk lijden: Absintalsem (Artemisia absinthium).

Absintalsem is een opvallende verschijning. Zijn bladeren zijn zilvergrijs, bijna fluweelachtig, en verspreiden bij aanraking een krachtige, aromatische geur. Maar zijn meest uitgesproken eigenschap ontdek je pas wanneer je hem proeft. Alsem is bitter. Niet een beetje bitter, zoals een blaadje witlof of een kop sterke koffie, maar een bitterheid die je mond volledig overneemt en nog lang blijft hangen.

Die overweldigende bitterheid maakte zijn naam door de eeuwen heen tot een symbool voor verdriet, ellende en menselijk lijden. Zelfs in de Bijbel krijgt Alsem een weinig geruststellende rol. In het boek Openbaring valt een grote ster uit de hemel, brandend als een fakkel. Ze valt op de rivieren en waterbronnen, die daardoor bitter worden. De ster draagt de naam Alsem en mensen sterven door het drinken van het vergiftigde water.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

AbsintAlsem

Hildegard von Bingen

Maar terwijl Alsem in oude verhalen de bitterheid van het leven belichaamde, stond hij in de kruidentuin juist bekend als een waardevol geneesmiddel. Zijn bittere eigenschappen werden gewaardeerd om de ondersteuning van de spijsvertering en het opwekken van de eetlust. En in de middeleeuwse geneeskunde reikte zijn betekenis nog verder. Daar kreeg deze onvoorstelbaar bittere plant zelfs een plaats in de behandeling van geestelijke zwaarmoedigheid.

In de twaalfde eeuw leefde aan de oevers van de Rijn een vrouw die de wereld niet alleen met haar ogen waarnam. Hildegard von Bingen was benedictijnse abdis, mystica, componiste en geneeskundige. Ze schreef over goddelijke visioenen, de samenhang tussen lichaam en geest en de geneeskracht van planten. In haar wereld waren lichamelijke klachten en geestelijk lijden onlosmakelijk met elkaar verbonden.

In haar beroemde Physica beschreef ze Alsem als een van de krachtigste geneeskruiden die ze kende. Hij kon volgens haar allerlei lichamelijke kwalen verlichten, het hart versterken, de spijsvertering verbeteren en zelfs de ogen verhelderen. En tussen al die toepassingen vinden we een opmerkelijke uitspraak: melancholiam compescit. Hij bedwingt de melancholie.

Melancholie was in de middeleeuwse geneeskunde veel meer dan een sombere stemming. Volgens de toenmalige leer van de vier lichaamssappen kon een teveel aan zwarte gal het evenwicht verstoren en iemand gevangenhouden in zwaarmoedigheid, angst en geestelijke uitputting. Hildegard beschouwde Alsem als een kruid dat kon helpen dat verstoorde evenwicht te herstellen.

Ze beschreef daarvoor een bereiding van verse Alsem, wijn en honing. En daarbij gaf ze een opmerkelijke aanwijzing: de smaak van de Alsem moest die van de wijn en de honing overheersen. Zelfs de zoetheid van honing mocht zijn bitterheid niet verdrijven.

Zo kreeg uitgerekend de plant die de bitterheid van het leven symboliseerde bij Hildegard een plaats als middel tegen de melancholie. En die bitterheid moest vooral niet worden verborgen onder een laagje zoet, maar mocht volop aanwezig zijn.

Thujon en het zenuwstelsel

Maar niet iedere geneeskundige was zo enthousiast over Alsem. In 1708 waarschuwde de Zweedse arts Johan Lindestolpe al voor de schadelijke invloed van het kruid op het zenuwstelsel. En in de negentiende eeuw besloot de Franse psychiater Valentin Magnan dat eens grondig te onderzoeken.

Tijdens een medische bijeenkomst in het Engelse Norwich in 1874 demonstreerde hij de werking van alcohol en geconcentreerde alsemolie. Twee honden kregen de stoffen rechtstreeks in hun bloedbaan toegediend. Het ene dier raakte ernstig bedwelmd, het andere kreeg epileptische aanvallen; beide honden overleden. De demonstratie veroorzaakte zoveel verontwaardiging dat de Dierenbescherming een rechtszaak aanspande tegen de betrokken artsen.

Maar ondanks alle opschudding had Magnan wel degelijk iets belangrijks aangetoond: bepaalde bestanddelen van Alsem konden het zenuwstelsel ernstig ontregelen. Alleen was daarmee nog niet bewezen dat een glas absint dezelfde uitwerking had. En daar begon het onderscheid tussen de geneeskrachtige plant, zijn giftige bestanddelen en de beruchte groene drank langzaam verloren te gaan.

Tegenwoordig weten we dat de bitterheid en de giftigheid van Alsem niet door dezelfde stoffen worden veroorzaakt. Zijn overweldigende bitterheid dankt hij onder andere aan absintine, een stof die de afgifte van spijsverteringssappen kan stimuleren. Juist die bitterheid maakte hem eeuwenlang tot een gewaardeerd geneeskruid bij een slechte eetlust en spijsverteringsklachten.

Maar Alsem bevat ook etherische olie waarin thujon voorkomt. Deze stof kan de remmende werking van bepaalde signaalstoffen in onze hersenen verstoren, waardoor zenuwcellen overmatig geprikkeld raken. Bij ernstige blootstelling kunnen spiertrekkingen en epileptische aanvallen ontstaan.

De bitterheid die Alsem zijn geneeskrachtige reputatie bezorgde, was dus niet verantwoordelijk voor de neurologische verschijnselen die Magnan bij zijn proefdieren zag. Daarvoor waren andere bestanddelen verantwoordelijk.

Niet alles wat bitter is, is schadelijk.

En daarmee keren we terug naar Parijs, naar de rokerige cafés en de groene fee die inmiddels de schuld had gekregen van zo ongeveer alles wat er misging in de samenleving.

In 2008 besloten wetenschappers eens te onderzoeken hoeveel thujon er werkelijk in die beruchte drank zat. Ze analyseerden dertien authentieke absintmonsters van voor het verbod en ontdekten dat de hoeveelheden veel lager waren dan lange tijd werd aangenomen. Ze waren zelfs vergelijkbaar met die in moderne absint.

De grote boosdoener bleek vooral de alcohol te zijn geweest. Maar in de negentiende eeuw was men ervan overtuigd geraakt dat absint veel gevaarlijker was dan andere alcoholische dranken. Op een Franse schoolposter uit 1898 werd absint zelfs gevaarlijker genoemd dan morfine en wolfskers, terwijl wijn als een compleet onschuldige drank werd voorgesteld.

En zo verdween de groene fee uit de cafés, terwijl de wijn gewoon op tafel bleef staan.

De zilvergrijze Alsem groeit ondertussen onverstoorbaar verder, even bitter als in de tijd van Hildegard. Hij heeft geen suiker nodig om zijn bitterheid te verbergen en geen alcohol om zijn aanwezigheid voelbaar te maken. De behoefte om alles wat bitter is te verzachten, behoort tenslotte niet aan de plant toe, maar aan de mens.

Daarin hebben we meer gemeen met de bezoekers van die Parijse cafés dan we denken. Ook wij zoeken graag naar manieren om de scherpe kantjes van het leven te verzachten. Verdriet, teleurstelling en verlies zijn ervaringen die we het liefst zo snel mogelijk achter ons laten. We zoeken afleiding, troost en verdoving, terwijl juist in de dingen die we liever niet voelen iets waardevols verborgen kan liggen.

Lieve lezer, neem vandaag eens iets bitters. Een slokje bijvoet- of duizendbladthee, een blaadje paardenbloem of witlof, een slok sterke koffie. Laat de smaak even op je tong liggen, zonder hem onmiddellijk weg te spoelen of te verzachten. En denk dan aan iets in je eigen leven dat bitter was, maar je uiteindelijk ook iets heeft gebracht.

Want niet alles wat bitter is, is schadelijk. En niet alles wat ons bedwelmt, brengt verlichting.

Warme groet,
Astrid 🌿


Let op: deze serie gaat over giftige planten, hun geschiedenis en het gebruik ervan door de eeuwen heen. Het is nadrukkelijk geen uitnodiging om ermee te experimenteren. Sommige planten in deze verhalen kunnen al in kleine hoeveelheden ernstige of dodelijke vergiftigingen veroorzaken. Gebruik ze daarom niet als huismiddel of zelfmedicatie.


Lees hier het volgende verhaal

Lees hier het vorige verhaal


Absintalsem