Taxus - Tussen Leven en Dood

Heksenjacht op social media

Als je een vaste lezer bent, dan weet je dat ik al een aantal weken schrijf over giftige kruiden. De reacties op deze artikelen zijn fantastisch. Jullie lezen, sturen verhalen en duiken samen met mij de geschiedenis in.

Maar de afgelopen week heb ik me toch weer eens verwonderd over de reacties op Facebook en Insta.

Het zou me na jaren online ondernemen niet meer moeten verbazen, maar wat kunnen mensen toch bizar kortzichtig zijn. Vooral de keyboard warrior die één foto van een giftige plant voorbij ziet komen, het bijbehorende artikel vakkundig overslaat en vervolgens onmiddellijk ten strijde trekt. Onder de Doornappel-post regende het reacties als: Ontzettend gevaarlijke en giftige plant, gelijk verwijderen! En: uitsteken voordat ze bloeit en verbranden!

Ja, duh … ze is giftig. Dat was het hele punt van het artikel. Maar is dat reden om haar onmiddellijk te verketteren en op de brandstapel te gooien?

Het wonderlijke vind ik nog wel dat dezelfde mensen ’s avonds zonder enige doodsangst hun bord volscheppen met de oh zo vertrouwde aardappel. Niet om het een of ander, maar ook onze almachtige pieper is een nachtschade en bepaald niet in ieder stadium geschikt om op te eten. Toch zie ik zelden iemand onder een foto van een aardappelveld reageren: Uitsteken voordat ze bloeien en verbranden!

En ach, Vingerhoedskruid. Ze bevat stoffen die vakkundig het hart kunnen stilzetten, maar die bloemen zijn zo mooi en hij staat tenslotte al jaren bij oma in de tuin. Niets aan de hand.

En dan mijn persoonlijke favoriet: het strak betegelde voortuintje, omzoomd met een keurig taxushaagje. Wintergroen, weinig rommel en zo heerlijk in het gareel te snoeien. Zelden tref ik daar felgekleurde waarschuwingsborden aan, terwijl er in dezelfde buurt kinderen spelen, honden dagelijks langs deze keurig gesnoeide sluipmoordenaar lopen en paardenbezitters heel goed weten waarom je snoeiafval van Taxus nooit zomaar ergens neergooit. Want dat keurige haagje is minstens zo giftig als de Doornappel waar we schijnbaar zo graag de brandstapel voor opstoken.

Dus schrijf ik vandaag, speciaal voor alle keyboard warriors die het artikel waarschijnlijk toch niet gaan lezen, met veel plezier over de Taxus: de giftige plant die de brandstapel vakkundig weet te vermijden door zich te vermommen als een keurig haagje.

Hoe giftig is de taxus?

En laten we gelijk duidelijk zijn: Taxus baccata is niet een ‘klein beetje giftig’. Vrijwel de hele plant bevat taxines. Alleen het rode vruchtvlees rond het zaad vormt een uitzondering, maar het zaad zelf is wel ontzettend giftig. Na het eten van naalden, twijgen of gekauwde zaden kunnen misselijkheid, duizeligheid en spierzwakte ontstaan, terwijl de taxines ondertussen de elektrische geleiding van het hart verstoren. De hartslag kan vertragen, het ritme kan ontsporen en uiteindelijk kan de bloedsomloop volledig instorten.

Zo werd in 2019 een 49-jarige man opgenomen in een Brits ziekenhuis nadat hij Taxus had ingenomen. Zijn hart klopte nog maar dertig keer per minuut en de elektrische geleiding was ernstig verstoord. De artsen brachten een tijdelijke pacemaker in om zijn hart aan te sturen, maar uiteindelijk reageerde het zelfs daar niet meer op. Zijn bloeddruk zakte weg, zijn hart viel stil en ondanks langdurige reanimatie overleed hij enkele uren na zijn opname.

Voordat je nu naar de schuur rent om je keurige haagje met een kettingzaag te lijf te gaan: Taxus vergiftigt je niet wanneer je erlangs loopt, hem aanraakt of hem in je tuin hebt staan. Je moet hem daadwerkelijk binnenkrijgen. Ik raad je dus af om hem door je voorjaarsalade te mengen of in een lekkere herfststamppot te verwerken. Zorg er ook voor dat snoeiafval buiten bereik van dieren en kinderen blijft. Een giftige plant hoeft niet uitgeroeid te worden, omdat hij gevaarlijk kan zijn. Je moet alleen weten met wie je te maken hebt.

Het beëindigen van een leven

Dat wisten mensen eeuwen geleden ook al en het weerhield hen er bepaald niet van om het gif van Taxus doelbewust op te zoeken. Op 23 februari 1916 deed de jonge Margaret Jane Meredith dat op een boerderij in Wales. Margaret was 27 of 28 jaar oud, werkte als dienstmeid en was zwanger. Die avond at ze taxusbladeren in een poging haar zwangerschap af te breken. Het middel waarmee ze haar zwangerschap wilde beëindigen, maakte ook voortijdig een einde aan haar eigen leven.

Margaret had dat gebruik niet zelf bedacht. Taxus duikt al eeuwenlang op als middel om een zwangerschap af te breken. De naalden werden gegeten of verwerkt in aftreksels, in de hoop daarmee een miskraam op te wekken. Het was echter Russische roulette met een plant die niet alleen de zwangerschap, maar ook het leven van de vrouw kon beëindigen. Je moest dan ook behoorlijk wanhopig zijn om dat risico te nemen.

Dat mensen de dodelijke kracht van Taxus bewust gebruikten, is overigens allesbehalve modern. Al in de oudheid duikt de boom op in verhalen over mensen die zichzelf ermee vergiftigden. Vooral uit de Keltische wereld zijn daar sporen van bewaard gebleven. Julius Caesar beschreef bijvoorbeeld hoe een oude Gallische koning na een verloren opstand zijn leven beëindigde met Taxus. Blijkbaar was het gif van deze boom toen al zo vertrouwd dat je, wanneer je besloot dat het genoeg was geweest, wist waar je moest zoeken.

Dubbel dodelijk

Maar Taxus had nog een manier om dodelijk te zijn. Zijn hout is sterk en veerkrachtig en bleek perfect voor het maken van bogen. Vooral de Engelsen waren er zo dol op dat in de vijftiende eeuw buitenlandse kooplieden verplicht werden om taxusstaven mee te leveren met hun handelswaar. Zo kwamen tussen de vaten wijn uit Zuid-Europa complete ladingen taxushout Engeland binnen, bestemd voor de beroemde longbows. Shakespeare noemde Taxus later de ‘double-fatal yew’, en een betere bijnaam is nauwelijks denkbaar. De boom droeg zijn gif vanbinnen, terwijl zijn hout werd gebruikt om dodelijke pijlen te maken.

En zo krijgt het keurige haagje van de Vinex-wijk langzaam een ander gezicht. Maar dan zijn we er nog niet. Want geef hem de ruimte en een paar eeuwen de tijd en hij verandert in een enorme, grillige boom met zware takken, verwrongen stammen en een machtige kroon.

Boom van de grens

Hoe ouder hij wordt, hoe vreemder hij eruit gaat zien. Zijn stam wordt dik en knoestig, splijt open en wordt uiteindelijk soms helemaal hol. Het oudste hout verdwijnt, terwijl langs de buitenkant nieuw hout blijft groeien en nieuwe wortels zich door zijn lege kern naar beneden werken. Bij sommige Taxussen zijn zelfs de oudste jaarringen allang vergaan, waardoor niemand nog precies kan zeggen hoe oud hij is.

Een Taxus kan meer dan tweeduizend jaar oud worden en ziet in die tijd generaties mensen komen en verdwijnen, goden van naam veranderen en oude heilige plaatsen christelijk worden, terwijl hij zelf geduldig blijft staan. Mensen werden onder zijn takken geboren, oud en uiteindelijk begraven, terwijl dezelfde boom boven hun graf bleef staan. Geen wonder dat zo’n imposante reus een bijzondere plek kreeg in mythen en volksverhalen.

De Taxus werd de boom van de grens.

De stille wachter

Soms was dat puur praktisch. Eeuwen voordat we een kadaster hadden waarin iedere vierkante meter keurig was vastgelegd, moest je in het landschap kunnen zien waar het ene gebied ophield en het andere begon. Een beek, een grote steen of een opvallende boom kon zo’n grens eeuwenlang vasthouden. Taxus was daar bij uitstek geschikt voor. Hij verdween niet na één mensenleven, bleef winter en zomer herkenbaar en kon er nog staan wanneer niemand meer wist wie hem ooit had geplant. In oude grensbeschrijvingen duikt hij dan ook daadwerkelijk op als herkenningspunt. Soms simpelweg als ‘de oude taxus’. Iedereen wist welke boom ermee werd bedoeld.

Maar er waren ook grenzen die je niet op een kaart kon tekenen. In het oude Ierland kon Taxus de rand van een heiligdom markeren, de plek waar het alledaagse ophield en een heilige wereld van wonderen begon. Daar waar de goden konden fluisteren en het leven in één ademteug kon veranderen.

Daar hield Taxus de wacht. Ieder die onder zijn donkere takken door het heiligdom betrad, werd gemeten en gewogen. Zonder zijn toestemming kwam je geen stap verder. Hij bewaakte niet wat van iemand was, maar wat van niemand mocht zijn: de plek van de goden, de voorouders en alles wat heilig was. Donker, zwijgzaam en onverstoorbaar. Niet hier, niet daar, in geen enkele wereld helemaal thuis.

Tussen leven en dood

De eeuwen verstreken en de oude heilige plaatsen veranderden. Er verrezen kerken, nieuwe gebeden klonken over de grond waar ooit de oude goden waren aangeroepen en rondom de kerk werden de doden begraven. Maar Taxus bleef op zijn post. En uiteindelijk kwam hij bij de grens te staan waar geen mens ooit zonder toestemming overheen kan. De grens tussen de levenden en de doden.

Daar stond hij wanneer een mensenleven ten einde kwam. De oude wachter die ooit de ingang naar het heilige had bewaakt, werd nu degene die de doden opwachtte en hen over de grens begeleidde. Zijn takken gingen met hen mee, werden meegedragen tijdens begrafenissen, op de kist gelegd en achtergelaten bij het graf. En wanneer jij uiteindelijk de oversteek maakte, bleef Taxus over je waken.

Misschien is het helemaal niet zo vreemd dat juist Taxus die taak kreeg. Hij draagt genoeg gif in zijn naalden om een mensenhart tot stilstand te brengen, maar kan zelf meer dan tweeduizend jaar oud worden. Zijn stam kan vanbinnen wegrotten en helemaal hol worden, terwijl langs de buitenkant nieuw hout blijft groeien. Delen van hem sterven af, terwijl de boom onverstoorbaar verder leeft.

Dezelfde boom die Margaret Jane Meredith doodde, die Gallische koningen hielp hun laatste grens over te steken en die zijn gif eeuwenlang verborgen hield tussen donkergroene naalden, werd de wachter die anderen op die grens opwachtte.

Misschien is dat wel het ware karakter van Taxus. Hij hoort niet bij het leven en hij hoort niet bij de dood. Hij staat ertussenin. Giftig en onverwoestbaar, dood en levend tegelijk, met zijn wortels diep in de aarde en zijn donkere kroon boven de wereld van de levenden.

We hebben hem in de loop der eeuwen van alles afgenomen. Zijn heilige plaatsen verdwenen, zijn goden werden vergeten en de machtige boom werd teruggesnoeid tot een keurige groene muur. We knippen hem recht, houden hem laag en mopperen wanneer hij te breed over het tuinpad groeit. Maar één ding hebben we hem nooit afgenomen.

Na al die eeuwen zetten we hem nog altijd op de grens.

Alleen staat hij tegenwoordig tussen jouw kliko en de trampoline van de buren.

Warme groet,
Astrid 🌿

Let op: deze serie gaat over giftige planten, hun geschiedenis en het gebruik ervan door de eeuwen heen. Het is nadrukkelijk geen uitnodiging om ermee te experimenteren. Sommige planten in deze verhalen kunnen al in kleine hoeveelheden ernstige of dodelijke vergiftigingen veroorzaken. Gebruik ze daarom niet als huismiddel of zelfmedicatie.

Lees hier het volgende verhaal (vanaf 29 oktober)

Lees hier het vorige verhaal