De Ware Macht van Doornappel

Een echt heksenkruid?

Een paar weken geleden begon ik aan mijn serie over giftige kruiden en wat een feest! Iedere plant blijkt een rabbithole waar ik met veel plezier in verdwijn. Oude kruidenboeken, bizarre vergiftigingen, magische rituelen, vergeten geneesmiddelen en verhalen waarvan je je halverwege afvraagt: kan dit werkelijk waar zijn? Aan jullie reacties te merken, verdwalen jullie graag met me mee.

Naar één plant werd de afgelopen weken vaak gevraagd: de Doornappel.

Een plant met bloedmooie, trompetvormige bloemen die je uitnodigen om wat dichterbij te komen. Een plant die een complete buurt in rep en roer kan krijgen wanneer ze ineens in een berm of plantsoen verschijnt. En bovenal een plant met een stevige reputatie.

Want zoek naar de geschiedenis van de Doornappel en al snel duiken de heksen op. Heksenzalf, vliegzalf, hallucinaties en magische rituelen. De duivel zelf krijgt hier en daar zelfs een hand in haar geschiedenis toegeschoven.

Dat klinkt geweldig, toch? Er is alleen een probleem: onze Europese kruidenvrouwen hadden waarschijnlijk helemaal geen Doornappel tot hun beschikking. Maar daarmee begint eigenlijk een veel mooier verhaal.

Doornappel (Datura stramonium) komt vermoedelijk uit Mexico en bereikte Europa pas ergens rond de zestiende eeuw. Dat is behoorlijk onhandig voor alle verhalen waarin ze al eeuwen eerder in Europese heksenzalven zou zijn verdwenen. Bilzekruid, Mandragora en Wolfskers hebben daarvoor veel betere papieren. Doornappel lijkt in de moderne geschiedenis bij dit illustere gezelschap te zijn aangeschoven en kreeg vervolgens zo overtuigend de rol van heksenkruid toebedeeld dat ze er nauwelijks meer uit weg te denken is.

Ik was een beetje teleurgesteld toen ik dit ontdekte. Daar ging mijn prachtige verhaal over de Doornappel als eeuwenoud Europees heksenkruid. Maar mijn teleurstelling duurde niet lang. Hoe verder ik in haar geschiedenis dook, hoe duidelijker werd dat de Doornappel die reputatie helemaal niet nodig heeft. Haar werkelijke geschiedenis is minstens zo magisch, we moeten er alleen wat verder voor reizen.

Laten we beginnen aan de andere kant van de oceaan.

Jimsonweed

In 1676 is het behoorlijk onrustig in de Engelse kolonie Virginia. Plantage-eigenaren, kolonisten en bestuurders liggen met elkaar overhoop in een conflict dat de geschiedenis in zal gaan als Bacon’s Rebellion, en vanuit Engeland worden soldaten gestuurd om de orde te herstellen. Een deel van hen belandt in Jamestown, waar tussen alle politieke ellende door natuurlijk ook gewoon gegeten moet worden. De mannen verzamelen de bladeren van een plant die daar volop groeit, koken ze en zetten ze als groente op tafel. Niet lang daarna raken de soldaten volledig de weg kwijt.

De één blaast een veertje de lucht in en probeert het vervolgens met grote ernst weer op te vangen. Een ander zit naakt in een hoek als een aap grimassen te trekken naar zijn kameraden. Weer anderen vallen met grote felheid strohalmen aan en het verhaal gaat dat de mannen zich overgaven aan duizend simpele kunstjes die je niet eens bij kinderen zou verwachten. Het moet een volkomen krankzinnig schouwspel zijn geweest. Voor de mensen om hen heen tenminste, want de soldaten zelf lijken volledig op te gaan in de vreemde werkelijkheid waarin ze terecht zijn gekomen.

Hun toestand werd zo zorgwekkend dat ze moesten worden opgesloten om te voorkomen dat ze zichzelf iets aandeden, en het duurde uiteindelijk elf dagen voordat ze weer volledig bij hun verstand waren. Wonderlijk genoeg herstellen ze allemaal, maar achteraf kunnen ze zich nauwelijks iets herinneren van de dagen die ze doorbrachten in een alternatieve werkelijkheid

De groente die ze zo argeloos hadden gegeten was Doornappel. Dit verhaal bleef stevig aan de plant kleven. Ze werd vervolgens ‘Jamestown weed’ genoemd en ergens onderweg sleet die naam af tot Jimsonweed, zoals Doornappel tot op de dag van vandaag nog wordt genoemd in Amerika.

Tekst gaat verder onder afbeelding

Wanneer het zaad spreekt

Verder naar het zuiden verandert onze ontmoeting met Doornappel volledig. In Mexico komen we haar tegen als een plant die doelbewust werd opgezocht wanneer iemand ziek was en niemand begreep waarom.

In de Mixteca van Oaxaca bestond een ritueel waarbij Doornappel werd geraadpleegd om de verborgen oorzaak te achterhalen. De vraag was niet simpelweg welk kruid een pijnlijke buik, koorts of een ander symptoom kon verlichten. Eerst moest worden uitgezocht wat er achter de ziekte schuilging. Was er iets gebeurd? Was er sprake van een schadelijke invloed? Waar kwam dit vandaan? En vooral: wat moest er gebeuren om de zieke te helpen?

Voor antwoorden op zulke vragen kon men zich tot Doornappel wenden. Haar zaden werden tijdens het ritueel ingenomen en terwijl hun werking zich ontvouwde, kon de oorzaak van de ziekte zichtbaar worden. De plant kreeg daarmee een bijzondere rol: ze was niet het geneesmiddel dat je gebruikte nadat de diagnose was gesteld, maar ze hielp juist om te ontdekken wat er werkelijk aan de hand was.

Antropologe Antonella Fagetti volgde deze traditie in twee dorpen in de Mixteca en gaf haar onderzoek de prachtige titel: ‘Cuando habla la semilla’ of ‘Wanneer het zaad spreekt’. En dat ‘spreken’ moeten we hier letterlijk nemen. De kennis die tijdens het ritueel naar boven kwam, werd niet simpelweg gezien als een visioen of een gedachte van degene die de zaden had ingenomen. Het was Doornappel die antwoord gaf. De plant werd daarmee een gesprekspartner tussen de zieke en dat wat voor hem verborgen bleef.

Verborgen krachten

De macht van Doornappel hield echter niet op bij het onthullen van wat verborgen bleef. Bij de Seri, in het noordwesten van Mexico, kon Doornappel helpen bij genezing en bescherming, maar haar invloed reikte volgens de overleveringen veel verder. Ze werd in verband gebracht met het manipuleren van het weer, met geluk en met het beïnvloeden van gebeurtenissen waarvan de afloop nog helemaal niet vaststond.

Dat laatste kon verrassend alledaags worden. Zo werd Doornappel als amulet gebruikt wanneer er gewed werd, in de hoop het geluk een klein zetje in de goede richting te geven. Elders werd haar hulp ingeroepen om iets te vinden wat verborgen of verloren was. Steeds keert hetzelfde beeld terug: waar de mens geen greep had op wat er ging gebeuren, niet kon zien wat verborgen was of afhankelijk was van krachten buiten zijn bereik, werd Doornappel ingezet om een handje te helpen.

De macht om te onderwerpen

Maar dan zijn we er nog niet. Want de macht om iets te weten wat een ander niet weet is één ding. De macht om te bepalen wat die ander vervolgens doet, is van een heel andere orde. We gaan naar Zuid-Azië, waar de geschiedenis van Doornappel nog een stuk donkerder wordt.

In Zuid-Azië komen we Doornappel opnieuw tegen, al gaat het hier meestal om haar nauwe verwant Datura metel. In eeuwenoude tantrische teksten wordt haar een macht toegeschreven die aanzienlijk verder gaat dan het onthullen van verborgen kennis. Hier kon Doornappel worden ingezet om een ander mens te onderwerpen, zijn verstand te verwarren of hem uit te schakelen.

De persoon hoefde daar niet bij aanwezig te zijn. Hij hoefde geen Doornappel te eten, geen rook in te ademen en de plant zelfs niet aan te raken. In rituelen werd een afbeelding van de vijand gemaakt en Doornappel werd daarin verwerkt. Wat vervolgens met die afbeelding gebeurde, zou de echte persoon treffen. De plant werd daarmee iets heel anders dan een gif dat van het ene lichaam naar het andere moest worden gebracht. Haar macht kon op afstand worden gericht.

Die afstand kende nauwelijks grenzen. Want in dezelfde magische wereld vinden we rituelen waarmee Doornappel een oprukkend leger tot stilstand kon brengen. Er hoefde niets in de kookpot van de soldaten te verdwijnen en niemand hoefde ongemerkt vergiftigd te worden. Van een plant die één mens zijn verstand kon laten verliezen, was ze hier uitgegroeid tot een macht waarmee je een vijandig leger een halt kon toeroepen.

Bescherming voor magische aanvallen

Maar Doornappel stond niet alleen aan de kant van degene die aanviel. Wie geloofde dat zulke krachten tegen een mens konden worden gericht, moest zich er natuurlijk ook tegen kunnen verdedigen. In de tiende-eeuwse boeddhistische Saṃpuṭatantra vinden we haar terug in een ritueel dat juist bescherming moest bieden tegen vijandige magie. Daarvoor werd een afbeelding gemaakt waarop beschermende mantra’s werden aangebracht. De inkt waarmee werd getekend was bepaald niet alledaags: gif, zout, zwart mosterdzaad, neemblad, Doornappel en as van een crematieplaats. De afbeelding werd vervolgens als talisman gedragen, zodat de magische aanvallen van vijanden hun doel niet zouden bereiken.

Dat is nogal een combinatie! Een giftige plant, de as van een plaats waar de doden werden verbrand en nog wat extra gif voor de goede orde. Maar ergens ook wel logisch: tegen een gevaarlijke macht zette je geen onschuld in. Je zette er een andere macht tegenover. Zo stond de Doornappel aan beide kanten. Om macht uit te oefenen en om je tegen de macht van een ander te beschermen. Want licht en donker zijn geen keurige tegenpolen; ze zijn twee kanten van dezelfde medaille. Niet de plant bepaalde aan welke kant ze stond; dat deed degene die haar macht inriep.

Daarmee verlaten we haar magische wereld, want ook zonder rituelen, mantra’s of amuletten beschikt Doornappel over een indrukwekkende macht. Alleen richt die zich rechtstreeks op het menselijk lichaam.

Geneeskracht en vergif

Doornappel bevat onder andere atropine, scopolamine en hyoscyamine, stoffen die de werking van acetylcholine in het zenuwstelsel blokkeren. Een vergiftiging kan een droge mond, sterk verwijde pupillen, een razendsnelle hartslag en een stijgende lichaamstemperatuur veroorzaken, maar vooral de invloed op de hersenen is berucht. Datura kan een delirium veroorzaken waarin de grens tussen werkelijkheid en hallucinatie volledig verdwijnt. Mensen voeren gesprekken met personen die er niet zijn, pakken voorwerpen die alleen zij kunnen zien en bewegen zich door een werkelijkheid die voor anderen onzichtbaar is. Achteraf kunnen grote stukken uit het geheugen verdwenen zijn. De soldaten van Jamestown waren wat dat betreft bijna schoolvoorbeelden.

Maar de stoffen die Doornappel zo gevaarlijk maken, maakten haar ook geneeskundig interessant. Haar invloed op het zenuwstelsel kon niet alleen verwarring en delirium veroorzaken, maar werd ook benut om pijn, krampen en spasmen te verminderen. Doornappel kreeg daardoor een plaats in de behandeling van onder andere reumatische pijn, jicht en zenuwpijn. De plant werd uitwendig verwerkt in oliën en zalven, en dat gebruik is nooit helemaal verdwenen. Zelfs in moderne kruidenboeken kun je nog recepten tegenkomen voor zelfgemaakte Doornappelzalf bij pijn.

Maar met een simpel recept is haar macht niet getemd. Want deze plant die pijn kan verdoven, kan ook het bewustzijn ontregelen. De stoffen waarmee je pijn en krampen bestrijdt, zijn dezelfde stoffen die je lichaam kunnen vergiftigen. En de grens is akelig dun.

Een andere werking van Doornappel kreeg een veel officiëlere carrière. Haar alkaloïden kunnen de gladde spieren van de luchtwegen ontspannen en afscheiding verminderen. In de negentiende en vroege twintigste eeuw werden daarom preparaten met stramonium verkocht tegen astma. En omdat men ontdekte dat de werkzame stoffen via rook konden worden ingeademd, verschenen ze in een vorm die vanuit onze tijd bijna niet te verzinnen is: astmasigaretten met Doornappel. Wie benauwd was, stak een sigaret op om weer lucht te krijgen.

Machtige magische plant

Dat brengt ons terug bij de vraag waarmee dit verhaal begon. Is Doornappel werkelijk het eeuwenoude Europese heksenkruid waarvoor ze tegenwoordig zo vaak wordt aangezien?

Waarschijnlijk niet. Maar na alles wat we onderweg zijn tegengekomen, vind ik dat totaal onbelangrijk. Want eerlijk gezegd is de titel ‘heksenkruid’ inmiddels zelfs wat mager voor Doornappel. Een plant die je in een vliegzalf smeert om een andere werkelijkheid binnen te gaan, is gaaf. Maar de macht die men elders aan Doornappel toeschreef, reikte veel verder.

Dit is een plant die kan doordringen tot plekken waar de mens zelf niet bij kan. Tot wat verborgen is, tot de geest en wil van een ander en zelfs tot een vijand die zich kilometers verderop bevind. En wie haar daadwerkelijk binnenkrijgt, kan ervaren dat Doornappel ook zonder magie in staat is de gewone werkelijkheid volledig aan stukken te slaan.

Misschien is dat wel waarom Doornappel zo gemakkelijk de geschiedenis in kon glippen als heksenkruid, zelfs op plaatsen en in tijden waar ze helemaal niet thuishoorde. Ze hoefde geen eeuwenoud Europees heksenkruid te zijn om een machtige magische plant te zijn.

Doornappel had de heksen niet nodig. Ze was allang iets veel groters.

Warme groet,
Astrid 🌿

Let op: deze serie gaat over giftige planten, hun geschiedenis en het gebruik ervan door de eeuwen heen. Het is nadrukkelijk geen uitnodiging om ermee te experimenteren. Sommige planten in deze verhalen kunnen al in kleine hoeveelheden ernstige of dodelijke vergiftigingen veroorzaken. Gebruik ze daarom niet als huismiddel of zelfmedicatie.

Lees hier het volgende verhaal

Lees hier het vorige verhaal