Herfsttijloos - Gif, jicht en een ongelukkige omelet

Mijn Poison Garden

Met een grote grijns overhandigde Maayke me een bol van de Herfsttijloos.

‘Voor je verzameling!’

Afgelopen jaar kreeg ik van haar voor mijn verjaardag al een collectie zaadjes voor de aanleg van mijn ‘Poison Garden’. Al sinds jaar en dag ben ik mateloos geïnteresseerd in giftige kruiden. De mystiek, magie en mythen waarmee deze planten omringd zijn, vind ik werkelijk om van te smullen. Nu mijn verzameling langzaam vorm krijgt, vind ik het hoog tijd om een serie artikelen te schrijven over deze mysterieuze kruiden.

Want ze verdienen zoveel meer dan enkel het label ‘giftig’. Sommige van onze gevaarlijkste planten hebben ons ook belangrijke geneesmiddelen opgeleverd en soms ligt tussen die twee maar een akelig smalle strook. En minstens zo fascinerend vind ik hoe de mensheid zich door de eeuwen heen, met een wonderlijke mengeling van nieuwsgierigheid, vindingrijkheid en ogenschijnlijke dwaasheid, op die smalle strook heeft bewogen.

We beginnen met de bol die Maayke me in handen drukte: Herfsttijloos (Colchicum autumnale)

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Herfsttijloos (Colchicum autumnale)

Wie haar in bloei ziet, zou niet direct vermoeden wat voor reputatie ze heeft opgebouwd. In de herfst verschijnen zachtlila bloemen zonder enig blad. Haar blad komt pas maanden later, wanneer de bloemen alweer verdwenen zijn. Het leverde haar namen op als kale juffer, naked lady en het Franse dame sans chemise, dame zonder hemd. Heel aandoenlijk allemaal, totdat je verder bladert en ook namen tegenkomt als valse saffraan, hondendoder en wolvendoder.

Dan heb je mijn aandacht.

Herfsttijloos bevat colchicine en daar wil je niet op goed geluk een flinke dosis van binnenkrijgen. Een ernstige vergiftiging begint vaak binnen enkele uren met brandende buikpijn, misselijkheid, heftig braken en waterdunne diarree. Daarmee kan het lijken alsof je vooral een bijzonder beroerde maaltijd achter de kiezen hebt, maar ondertussen begint het echte probleem pas.

Colchicine verstoort de microtubuli in onze cellen en raakt daardoor vooral weefsels waarin cellen zich snel moeten vernieuwen. Het beenmerg kan stilvallen, het aantal bloedcellen keldert en bij zware vergiftiging kunnen hart, longen, lever, nieren en bloedsomloop het achtereenvolgens begeven.

Een zachtlila bloemetje met een verrassend uitgebreid repertoire.

Vroeger was alles beter

Men weet al eeuwen dat Herfsttijloos gevaarlijk is, maar besloot haar desondanks als geneesmiddel te gebruiken. Ze bleek namelijk iets te kunnen waar artsen moeilijk omheen konden: jicht verlichten. Onder de prachtige naam hermodaktylon, oftewel Vinger van Hermes, werd ze eeuwen geleden al voorgeschreven tegen podagra, oftewel jicht in de grote teen.

Byzantijnse artsen kenden haar nare bijwerkingen en probeerden die met verschillende bereidingen binnen de perken te houden. Dat lukte niet altijd en een fatale dosering was helaas geen zeldzaamheid.

Toch bleef Herfsttijloos in de geneeskunde rondspoken, omdat geen kruid zo effectief werkte bij jicht. Eeuwenlang probeerden artsen om de jicht te raken zonder de patiënt om zeep te helpen. Twee doelen die angstaanjagend dicht bij elkaar lagen. Mijn favoriete voorbeeld komt uit de negentiende eeuw.

De Britse arts A. Wigan beschreef in 1838 hoe hij Colchicum gebruikte bij reumatische jicht. Zijn methode was overzichtelijk: geef een dosis en herhaal die ieder uur. Wanneer stop je? Wanneer de patiënt hevig begint te braken, flink purgeert, overvloedig gaat zweten of wanneer zijn maag het eenvoudigweg niet meer aankan. Sommige patiënten hadden na vijf doses hun grens bereikt. Anderen kregen er veertien.

Je zou kunnen denken dat Wigan een uitstekend betoog aan het opbouwen was tegen het gebruik van Colchicum. Dat was hij niet. Bijzonder genoeg beschouwde hij het juist als een van de gemakkelijkst te hanteren, veiligste en betrouwbaarste specifieke geneesmiddelen uit de apotheek.

Vroeger was alles beter, toch?

Alles met mate

Maar een ongemakje of twee woog niet op tegen de kern van de zaak: het middel werkte. Dat verklaart waarom Herfsttijloos ondanks alle ellende telkens opnieuw opdook. Aan het einde van de achttiende eeuw werd in Frankrijk bijvoorbeeld een geheim jichtmiddel beroemd, omdat het aanvallen opvallend goed wist te verlichten. Niemand wist precies wat erin zat en artsen probeerden het recept te ontrafelen. Uiteindelijk bleek het grote geheim weinig revolutionairs te bevatten: Colchicum. Dezelfde giftige plant die oude artsen eeuwen eerder al tegen dezelfde kwaal hadden gebruikt, was opnieuw opgedoken als wondermiddel.

Pas toen colchicine uit de plant werd geïsoleerd en onderzocht, begreep men waarom de plant effectief was. Dezelfde stof die bij een vergiftiging zo’n ravage kan aanrichten, remt ook processen die betrokken zijn bij de heftige ontstekingsreactie van jicht. Ze waren zo gek dus nog niet; ze hadden alleen nog geen mooie tablet met een exact afgemeten hoeveelheid werkzame stof.

Die hebben wij inmiddels wel. Colchicine wordt nog tot op de dag van vandaag als geneesmiddel gebruikt, onder andere bij jicht. Na eeuwen van experimenteren, overdoseren, braken en purgeren hebben we Herfsttijloos dus niet uit de geneeskunde gegooid. We hebben simpelweg geleerd haar veel nauwkeuriger te gebruiken.

Je zou denken dat we na zo’n lange geschiedenis inmiddels wel weten dat je deze dame met respect benadert, maar niets is minder waar.

Verwarring met Daslook

In de Oostenrijkse Alpen dacht een 53-jarige vrouw daar aan het einde van de twintigste eeuw vermoedelijk niet zo diep over na. Ze was aan het wandelen en plukte bladeren die ze voor daslook aanzag. Thuis gebruikte ze de oogst om een omelet op smaak te brengen voor zichzelf, haar 44-jarige metgezel en haar zestienjarige zoon.

Het was geen daslook. Het was Herfsttijloos.

Niet iedereen had evenveel binnengekregen en daardoor liep het verloop sterk uiteen. Wat begon met misselijkheid, braken en waterdunne diarree ontwikkelde zich bij de zwaarst vergiftigde persoon tot iets veel ernstigers. De bloedsomloop stortte in, organen begonnen te falen en binnen ongeveer twee dagen was hij dood.

Het was geen onwaarschijnlijk ongeluk dat daarna nooit meer voorkwam. In Oostenrijk werden tussen 2002 en 2018 alleen al 174 vermoedelijke blootstellingen aan Herfsttijloos bij het antigifcentrum gemeld, vrijwel allemaal onbedoeld. De verwarring met daslook blijft een bekende oorzaak van ernstige vergiftiging.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Herfsttijloos dwingt je om aandachtiger te zijn

Dan kijk ik weer naar de bol die Maayke me met zo’n grote grijns cadeau gaf en besef ik dat ik Herfsttijloos aan het begin van dit verhaal verkeerd had ingeschat. Ik verwachtte achter die lieflijke bloemen een duistere dame aan te treffen, een plant die haar gevaar slim wist te verbergen.

Maar Herfsttijloos verbergt helemaal niets.

Ze is eigenlijk opvallend recht door zee. Dit is haar bloem, dit is haar blad. Dit is haar gif en dit is haar geneeskracht. Ze doet zich niet voor als saffraan en ook niet als daslook. Dat maken wij ervan, omdat we te vluchtig kijken en denken dat we al weten wat we voor ons hebben.

Herfsttijloos dwingt je om aandachtiger te zijn, om niet zomaar iets aan te nemen, omdat het ergens op lijkt. En ze dwingt je om maat te houden, want met deze dame valt niet te onderhandelen over de dosering. Precies genoeg kan een geneesmiddel zijn, te veel kan je dood betekenen.

Daarom vind ik haar eeuwenlange verbintenis met jicht zo gaaf. Jicht gold eeuwenlang als de kwaal van overvloed: rijk gevulde tafels, veel vlees, veel drank, veel van alles. Uitgerekend tegen die kwaal kregen we een plant die zelf maar één antwoord op gulzigheid kent:

Tot hier en geen druppel verder.

Herfsttijloos is niet geheimzinnig en ook niet verraderlijk, maar compromisloos. Een zachtlila dame die verlangt dat je kijkt voordat je oordeelt, weet voordat je handelt en maat houdt wanneer je haar kracht wilt gebruiken.

Ik geloof dat ze haar plek in mijn Poison Garden wel verdiend heeft.

Maar niet tussen de daslook, lijkt me.

Warme groet,
Astrid 🌿

Let op: deze serie gaat over giftige planten, hun geschiedenis en het gebruik ervan door de eeuwen heen. Het is nadrukkelijk geen uitnodiging om ermee te experimenteren. Sommige planten in deze verhalen kunnen al in kleine hoeveelheden ernstige of dodelijke vergiftigingen veroorzaken. Gebruik ze daarom niet als huismiddel of zelfmedicatie.

Lees hier het volgende verhaal (vanaf 1 oktober)

Lees hier het vorige verhaal