Papaver - Van dodenzaad tot eeuwige slaap 🌿

De sluiers zijn dun

Het is eind oktober en de tijd is aangebroken om naar binnen te keren. Buiten worden de dagen korter, de bomen laten hun bladeren vallen en de natuur maakt zich op voor haar winterslaap. Binnen zoeken we de warmte van ons eigen huis op. Knus onder een dekentje op de bank, de kaarsen aan, omringd door veiligheid en comfort.

Het is niet zo gek dat we juist nu ons holletje opzoeken, want de sluiers tussen onze wereld en die van onze voorouders zijn in deze tijd van het jaar op hun dunst.

Al eeuwenlang vinden we rond deze dagen tradities waarin de doden worden herdacht en de grenzen tussen werelden vervagen. Samhain bij de oude Kelten, de Winternachten in de Germaanse wereld, Día de Muertos in Mexico en Allerheiligen en Allerzielen bij de christenen. We bezoeken graven, vertellen verhalen en in sommige tradities wordt een plaats aan tafel gedekt voor degenen die geen stoel meer nodig hebben.

Maar ook zonder deze gebruiken kunnen onze gedachten in donkere dagen afdwalen naar mensen die ons zijn voorgegaan. Een overleden partner, vader of moeder, een voorouder naar wie je vernoemd bent of een intense droom waarin iemand die allang gestorven is plotseling weer springlevend voor je staat. Het is een wonderlijke tijd waarin de afstand tussen leven en dood vervaagt en we de nabijheid van onze dierbaren weer bijna tastbaar mogen voelen.

Maar die dunner wordende sluier heeft in de volksverhalen ook een minder geruststellende kant. Want niet iedere dode is welkom, er zijn ook doden die niemand terug wil zien.

Opiumpapaver (Papaver somniferum)

En daarmee komen we bij de plant die deze week in het middelpunt staat. Een plant die in oude volksgebruiken een opmerkelijke macht over de doden kreeg toegeschreven. Die al duizenden jaren verbonden is met slaap en eeuwige rust en waarvan de geschiedenis zo rijk is dat je er met gemak een levenswerk aan kunt wijden: de Opiumpapaver (Papaver somniferum).

Het artikel zal dan ook verre van volledig zijn, maar vandaag neem ik je mee in een stukje van haar bizarre wereld. Een wereld van dromen, de slaap der vergetelheid en de eeuwige nacht.

We beginnen onze reis in Oost-Europa, waar men stevige maatregelen nam tegen doden die na hun begrafenis maar moeilijk afscheid konden nemen van de wereld van de levenden. Mensen die gewelddadig of te vroeg gestorven waren, die nog op wraak zouden zinnen of het hun doodsmissie zou zijn om de achterblijvers het leven zuur te maken. Je liet ze papaverzaad tellen.

Men geloofde namelijk dat deze doden een onweerstaanbare behoefte hadden om kleine voorwerpen te tellen of te verzamelen. Daarom werden papaverzaadjes in de kist gestrooid, op het graf uitgestrooid of langs de weg naar het huis van de overledene verspreid. Voordat de dode zich onder de levenden kon begeven, moest hij eerst al die minuscule zaadjes tellen. En wie ooit een rijpe papaverbol heeft opengemaakt, begrijpt dat je daar wel even zoet mee bent. 

In sommige streken moest de dode klaar zijn voordat de haan kraaide, want bij het aanbreken van de dag verloor hij zijn bewegingsvrijheid. Elders ging men nog een stap verder: ieder geteld zaadje hield de dode een heel jaar in zijn graf gevangen. Met een paar duizend zaadjes was de kans op ongewenst bezoek voorlopig klein.

Maar soms vond men zelfs dat niet voldoende. In het Pools-Wit-Russische grensgebied vinden we een geval van een dode van wie men zo bang was dat hij zou terugkeren, dat men zijn hoofd afhakte en bij zijn voeten legde. Vervolgens werden papaverzaadjes in zijn graf gestrooid. De redenering was vindingrijk: zonder hoofd zou hij onmogelijk de zaadjes kunnen tellen en daarmee nooit aan de voorwaarden voldoen om terug te keren.

Geschenk voor de voorouders

Toch is daarmee nog maar één kant van Papavers plaats in de wereld van de doden verteld. Want dezelfde zaadjes waarmee men een ongewenste bezoeker voor eeuwig in zijn graf probeerde te houden, werden aan andere overledenen juist als een liefdevol geschenk meegegeven.

In Oekraïense begrafenisgebruiken kreeg een overleden vroedvrouw bijvoorbeeld een zakje papaverzaad mee, bedoeld als geschenk voor de kinderen die ze tijdens haar leven ter wereld had geholpen en die ze ooit aan de andere kant opnieuw zou ontmoeten. Ook grootmoeders kregen soms papaver mee om later uit te delen aan hun kleinkinderen. En tijdens traditionele winterse maaltijden in delen van Oost-Europa werden gerechten met maanzaad bereid, waarbij ook voor overleden familieleden voedsel werd achtergelaten. Zo konden dezelfde duizenden zaadjes een ongewenste dode gevangenhouden, maar ook een liefdevol geschenk vormen voor wie aan de andere kant op zijn dierbaren wachtte.

Morpheus

Ook bij de oude Grieken vinden we Papaver stevig terug in de wereld van de slaap en de doden, waar twee broers een opmerkelijke gelijkenis vertoonden. Hypnos was de god van de slaap en zijn tweelingbroer Thanatos heerste over de dood. Beiden konden een mens het bewustzijn ontnemen en hem stil en onbeweeglijk achterlaten. Alleen liet Hypnos zijn slachtoffers na een nachtje slapen weer gaan, terwijl Thanatos er de gewoonte op nahield zijn gasten nooit meer terug te brengen. Ook de god Morpheus hoorde bij deze nachtelijke familie. In zijn wereld konden overleden geliefden opnieuw tegenover ons staan en werden ontmoetingen mogelijk die bij het ontwaken weer verdwenen. 

Papaver hoorde helemaal thuis in dit gezelschap. In de klassieke kunst werd Hypnos met papaver afgebeeld en de slaapverwekkende kracht van de plant was in de oudheid al bekend. Zo raakten de slaapbol, de nacht en de wereld van de dromen nauw met elkaar verweven.

De band tussen Papaver en Morpheus zou bijzonder lang standhouden. Toen aan het begin van de negentiende eeuw een van de krachtigste werkzame stoffen uit Papaver werd geïsoleerd, kreeg deze de naam morfine, vernoemd naar de oude Griekse droomgod. Bijna tweeduizend jaar nadat Morpheus zijn opwachting maakte in de mythologie, kreeg hij opnieuw een plaats in de wereld van de slaap. Ditmaal niet als god, maar als geneesmiddel.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.



Geneeskracht en gevaren van Papaver

Maar Papaver heeft geen Griekse god nodig om iemand in slaap te brengen. Die eigenschap hadden mensen al duizenden jaren geleden ontdekt en ze maakten er dankbaar gebruik van. De slaapbol bevat namelijk een melkachtig sap dat rijk is aan krachtige alkaloïden, waaronder morfine en codeïne. Bij beschadiging van de onrijpe zaaddozen komt dit sap naar buiten en wanneer het opdroogt, ontstaat de donkerbruine substantie die we kennen als opium. Heel iets anders dus dan de rijpe maanzaadjes die we over ons brood strooien.

Opium is een buitengewoon krachtig geneesmiddel. Het kan pijn verlichten die een mens tot waanzin drijft, een uitputtende hoest tot bedaren brengen en iemand die al nachtenlang wakker ligt eindelijk de slaap schenken. Maar de werking reikt veel verder dan alleen pijnstilling en verdoving. Opium kan een gevoel van diepe rust en welbehagen oproepen, waarbij niet alleen de pijn verdwijnt, maar ook de angst en ellende die ermee gepaard gaan. 

Dat maakt het middel onweerstaanbaar aantrekkelijk, maar ook gevaarlijk. Want bij een ernstige vergiftiging zakt het bewustzijn steeds verder weg, vernauwen de pupillen zich tot kleine puntjes en wordt de ademhaling steeds trager en oppervlakkiger. Uiteindelijk kan die helemaal stilvallen. 

Opium kan een mens dus verlossen van ondraaglijke pijn, maar ook zijn laatste adem ontnemen. En wie eenmaal had ervaren hoe heerlijk die verlichting kan zijn, loopt bovendien het risico er afhankelijk van te worden.

Tegenwoordig worden afgeleide geneesmiddelen als morfine zorgvuldig gedoseerd en onder streng medisch toezicht gebruikt, en beschouwen we de illegale variant als een levensgevaarlijke drugs. Maar tot ver in de negentiende eeuw had men aanzienlijk minder bedenkingen. 

Huis-, tuin- en keukenmiddel

Papaverbereidingen werden gewoon thuis gemaakt, zoals wij tegenwoordig vlierbessensiroop bereiden. De slaapbol had een gerespecteerd plekje in de kruidentuin, tussen de rozemarijn en weegbree. En in huishoudboeken stonden keurige recepten voor papaversiroop, tegen hardnekkige hoest, pijn en slapeloosheid.

In het achttiende-eeuwse huishoudboek The British Housewife adviseerde Martha Bradley haar lezers zelfs om hun papaversiroop vooral zelf te maken in plaats van bij de apotheker te kopen. Die gebruikte namelijk nog weleens slechte suiker of liet de siroop tijdens de bereiding aanbranden. Je kon dus beter zelf de keuken in duiken.

Ook bleek Papaver een uitkomst bij kinderen. Een baby met doorkomende tandjes, een peuter met buikpijn of een kind dat de hele nacht bleef huilen, kon immers wel wat hulp gebruiken om eindelijk rustig te worden.

Mrs. Winslow’s Soothing Syrup

Halverwege de negentiende eeuw verscheen in Amerika een product op de markt dat binnen enkele jaren een ongekend succes zou worden: Mrs. Winslow’s Soothing Syrup. De siroop was oorspronkelijk ontwikkeld door Charlotte Winslow, een ervaren verpleegster die jarenlang voor kleine kinderen had gezorgd. De advertenties toonden liefdevolle moeders met tevreden baby’s en beloofden verlichting bij doorkomende tandjes, buikpijn en andere ongemakken. Het middel werd aangeprezen als volkomen onschadelijk, aangenaam van smaak en in staat om kinderen een heerlijke, natuurlijke slaap te bezorgen. En dat laatste klopte als een bus. De belangrijkste werkzame bestanddelen waren: morfine en alcohol.

Het drankje was een doorslaand succes. In 1868 beweerde de fabrikant jaarlijks meer dan anderhalf miljoen flesjes te verkopen. Ouders konden het middel zonder doktersrecept kopen zonder precies te weten wat erin zat, want fabrikanten waren destijds niet verplicht de ingrediënten op het etiket te vermelden. Ondertussen verschenen er steeds meer berichten over baby’s die na het gebruik van de siroop in coma raakten of overleden. Maar zelfs dat wist de populariteit nauwelijks te temperen. Pas in de twintigste eeuw verdween de morfine uit de samenstelling.

Mrs. Winslow had haar belofte waargemaakt. De kinderen werden inderdaad rustig. Alleen sommigen werden nooit meer wakker.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.


Van Opium naar Heroine

Het grote probleem met ruwe opium was dat de sterkte van de bereidingen enorm kon verschillen. Niemand wist precies hoeveel werkzame stoffen er in een siroopje terechtkwamen. Aan het begin van de negentiende eeuw zette de Duitse apotheker Friedrich Sertürner daarom een revolutionaire stap: hij slaagde erin de belangrijkste pijnstillende stof uit opium te isoleren. Morfine, vernoemd naar onze oude bekende Morpheus.

Voor de geneeskunde was dat een enorme doorbraak. Artsen konden voortaan met een afzonderlijke werkzame stof werken in plaats van met een wisselend plantenextract. Morfine bleek een buitengewoon krachtige pijnstiller en zou uitgroeien tot een van de belangrijkste geneesmiddelen uit de moderne geneeskunde. Alleen bleek het afzonderen van de werkzame stof niet hetzelfde als het afzonderen van alle problemen. Ook morfine kon mensen afhankelijk maken en bij verkeerd gebruik een gevaarlijke vergiftiging veroorzaken. Dus sleutelden we verder.

Aan het einde van de negentiende eeuw bracht het Duitse farmaceutische bedrijf Bayer een chemisch veranderde vorm van morfine op de markt. Het revolutionaire middel werd onder andere aangeprezen tegen hoest en pijn en kreeg een naam die inmiddels een iets minder geruststellende klank heeft: Heroin. Je moet het de mensheid nageven: aan optimisme heeft het ons nooit ontbroken.

Een magisch zakje zaadjes

Hiermee zijn we nog lang niet aan het einde van de verhalen over Papaver. We zijn nog niet eens in de buurt gekomen van de handel in opium waar oorlogen over gevoerd werden. Of de Engelse schrijver Thomas De Quincey die zo diep in de wereld van opium verstrikt raakte dat hij in zijn dromen eeuwenlang door krokodillen werd achtervolgd. Of over hoe artsen opiumvergiftiging probeerden te bestrijden met het uiterst giftige plantje Belladonna.

Maar dat zijn verhalen voor een andere keer.

Wij keren terug naar de laatste dagen van oktober, wanneer de kaarsjes weer branden en we onze gedachten laten afdwalen naar degenen die ons zijn voorgegaan. Want hoe vanzelfsprekend we de dood ook als het einde van een mensenleven beschouwen, het betekent niet dat iemand daarmee ook uit onze wereld verdwenen is. We bewaren hun spullen, vertellen hun verhalen en herkennen ze in de mensen die na hen kwamen. En af en toe ontmoeten we hen opnieuw in onze dromen, met dezelfde stem, dezelfde vertrouwde gebaren en dat ene lachje dat we al jaren niet meer gehoord hebben.

Lieve lezer, 31 oktober is een prachtige avond om Papaver opnieuw een plekje te geven. Neem een handje maanzaad, stop het in een klein zakje en leg het onder je kussen. Denk voordat je gaat slapen aan iemand die je dierbaar was en die je graag nog eens zou ontmoeten. Roep een herinnering op, spreek zijn of haar naam uit en laat daarna de nacht maar komen.

Want waar men vroeger duizenden papaverzaadjes gebruikte om ongewenste doden op afstand te houden, mogen diezelfde zaadjes nu een uitnodiging zijn voor degenen die je juist graag nog eens terugziet.

Warme groet,
Astrid 🌿


Let op: deze serie gaat over giftige planten, hun geschiedenis en het gebruik ervan door de eeuwen heen. Het is nadrukkelijk geen uitnodiging om ermee te experimenteren. Sommige planten in deze verhalen kunnen al in kleine hoeveelheden ernstige of dodelijke vergiftigingen veroorzaken. Gebruik ze daarom niet als huismiddel of zelfmedicatie.


Lees hier het volgende verhaal

Lees hier het vorige verhaal